Afbeelding – Digitale Soevereiniteit

Via mijn vorige werkgever kwam ik nog weleens bij bedrijven waar ik nog niet eerder van gehoord had. Bij een bezoek aan deze productiebedrijven sprak ik met de mensen die verantwoordelijk waren voor de IT-omgeving, maar ook trots waren op het bedrijf waar ze voor werkten. Vooral de bedrijven die een deel- of eindproduct maakten bleven me bij na een rondleiding, ik ben altijd al geïnteresseerd geweest in techniek die men gebruikt.

Het ging om producten voor gebruik in eigen land of binnen de Europese grenzen, en zelfs de gebruikte deelfabricaten kwamen vaak uit eigen land of Europa. Dus eigenlijk een Europees product. Waarom ik dit deel: er wordt de laatste tijd veel over soevereiniteit gesproken. Bedrijven vragen erom omdat ze het gevoel hebben afhankelijk te zijn van landen en bedrijven waar ze geen controle over hebben, zeker nu er aan de andere kant van de oceaan een andere wind waait.

Van soevereiniteit naar digitale soevereiniteit

In mijn huidige rol als teamlead van cybersecurity pre-sales consultants zie ik die vraag ook steeds vaker voorbijkomen. Alleen gaat het dan over digitale soevereiniteit. In de kern draait het om hetzelfde principe, maar dan toegepast op data en technologie.

Drie begrippen van soevereiniteit die je moet weten:

  • Staatssoevereiniteit: de hoogste, ondeelbare macht van een staat binnen zijn grondgebied, zonder hogere autoriteit erboven. Dit is wat Jean Bodin1 bedoelt.
  • Volkssoevereiniteit: de macht ligt uiteindelijk bij het volk, niet bij de vorst, dit is later toegevoegd (Rousseau, verlichtingsdenkers2) als tegenhanger of aanvulling op Bodin’s vorstelijke soevereiniteit.
  • Digitale soevereiniteit: de vertaling van dat oude idee naar controle over data, infrastructuur en technologie dus niet langer grondgebied en wetgeving, maar servers, protocollen en toeleveringsketens.

De term komt van Jean Bodin, een invloedrijke Franse jurist en politiek filosoof uit de 16de eeuw3. In Les Six livres de la République (1576)4 beschreef hij soevereiniteit als een centraal gezag dat orde kon garanderen in de chaos van de Franse godsdienstenoorlogen: ondeelbaar, permanent en niet gebonden aan de wetten van voorgangers. Voor mij is juist ondeelbaar het interessantste deel, want bij digitale soevereiniteit is controle verdeeld over meerdere lagen. Die werk ik hieronder uit.

De vier lagen van digitale soevereiniteit

Digitale soevereiniteit kun je opdelen in vier lagen: dataopslag/locatie, infrastructuur (cloud/chips), softwarelagen (AI-modellen, open source) en jurisdictie/wetgeving.

Neem een organisatie die haar data netjes in een Europees datacenter opslaat. Op papier is de vraag “staat mijn data in de EU?” daarmee beantwoord. Maar voor beheer, updates en support is de

organisatie afhankelijk van een leverancier buiten Europa. Die partij kan bij de systemen, kan wijzigen hoe de dienst werkt en kan, afhankelijk van de wetgeving die voor haar geldt, onder omstandigheden worden gedwongen gegevens af te staan. De data staat dus in Europa, maar de controle erover ligt niet volledig in Europa. Europese dataopslag is een begin, geen garantie voor soevereiniteit.

De vraag achter de vraag

Om vragen over soevereiniteit goed te beantwoorden probeer ik eerst de vraag achter de vraag te begrijpen.

Staat mijn data in Nederland of in de EU? Dit is een van de vragen die vaak gesteld wordt, maar is dit nu de vraag of steekt er meer achter? Denk dan aan angst dat er iets gebeurt, een incident of een eis (audit, aanbesteding of ketenverantwoordelijkheid).

Je bent gelijk geneigd om in oplossingen te denken, terwijl dat pas nodig is als je weet om welke data het gaat: bedrijfsgeheimen, persoonsgegevens, klantdossiers of algemene informatie. En wat gebeurt er als die informatie openbaar wordt?

Een paar vragen die ik vaak stel om te begrijpen waarom deze vraag gesteld is:

  • Weet je waar je data staat, ook de back-ups (wanneer deze al gemaakt worden), logbestanden?
    • Kan je aan je klant, toezichthouder of tijdens een audit uitleggen waar de data staat en wie erbij kan?
  • Ervan uitgaande dat de data geëncrypt is, wie beheert de encryptiesleutels?
  • Wat is het scenario waar je bang voor bent; een datalek, een overheidsverzoek, een leverancier die de dienst stopzet of een prijsstijging?

Vaak zit er achter de vraag “waar staat mijn data” één van deze vier dingen; een compliance-eis, angst voor ongeoorloofd/oneigenlijk buitenlandse toegang, een behoefte aan continuïteit of een vertrouwensvraag van een eigen klant (ketenverantwoordelijkheid).

Cloud en controle

Een andere vraag die ik vaak hoor gaat over de infrastructuur, de “cloud”: “wij gebruiken cloudservices (SaaS, PaaS of IaaS), en zolang dit in de EU staat is dat toch veilig?” Ook hier steekt meer achter: een migratie, een kostenstijging bij de cloudprovider, een leveringsprobleem of een eis van een klant.

SaaS, PaaS en IaaS verschillen vooral in de verdeling van verantwoordelijkheden en controle tussen provider en afnemer: hoe meer je uitbesteedt, hoe minder je zelf hoeft te beheren, maar hoe meer directe controle je ook uit handen geeft. Zelfs bij IaaS, waar je zelf software en data beheert, blijf je afhankelijk van de provider die de infrastructuur levert.

Digitale soevereiniteit gaat dus niet alleen over wie de controle heeft, maar ook over wie die controle kan beperken of overnemen. De vraag is welke controle je daadwerkelijk kunt uitoefenen, welke afhankelijkheden je accepteert en of je die kunt beëindigen.

De softwarelaag: AI-modellen en open source

Zelf liep ik vast op de softwarelaag, nadat de vragen over de locatie van de data en de infrastructuur duidelijk waren. Vaak zit de echte zorg in een andere laag dan de eerste vraag deed vermoeden.

Dit deel is minder zichtbaar en verandert snel. Je ziet het niet direct terug in een datacenter of in een contract. Het zit in de software zelf: AI-modellen, API’s, plug-ins, libraries en andere componenten waarvan applicaties afhankelijk zijn. Organisaties weten meestal welke applicaties ze gebruiken, maar hebben niet altijd inzicht in de onderliggende componenten, de herkomst ervan en de afhankelijkheden die daarmee ontstaan.

Juist daar zit een risico voor digitale soevereiniteit. Wie bepaalt hoe een AI-model zich ontwikkelt? Wat gebeurt er als een API niet meer beschikbaar is, de voorwaarden veranderen of een leverancier de toegang beperkt? En kun je overstappen naar een ander model zonder je applicatie opnieuw te moeten bouwen?

Daarom heb ik de eerdere vragen vertaald naar de softwarelaag (AI-modellen en open source):

  • Hoe gebruik je het model?
    • Hoeveel controle heb je over het model zelf en in hoeverre ben je afhankelijk van de partij die het model beschikbaar stelt?
  • Waar gaat je data naar toe?
    • Je wilt weten waar je data terechtkomt, wie er toegang toe heeft en wat ermee mag gebeuren.
  • Wat gebeurt er als het model verandert of verdwijnt?
  • Kun je overstappen?
  • Wat mag je met het model en wat kun je er zelf mee?

Jurisdictie en wetgeving

Voordat ik kijk naar het voor mij moeilijkste stuk, jurisdictie en wetgeving: soevereiniteit betekent niet simpelweg dat je een Europese provider of ander model kiest of AI op eigen hardware draait. Het gaat om de combinatie van zeggenschap, juridische ruimte, technische mogelijkheden en de vrijheid om een andere keuze te maken.

Juist in die juridische ruimte gaat het om wie de juridische zeggenschap heeft over de dienstverlener, welke wetgeving van toepassing is en of een buitenlandse overheid onder bepaalde omstandigheden toegang tot gegevens kan afdwingen. De juristen gaan over de juridische uitleg, de gevolgen van jurisdictie komt op het bord te liggen van IT, security en het management.

De rol van de CISO

De CISO is hierbij een belangrijke schakel. Hij maakt cyberrisico’s inzichtelijk en zorgt dat beveiligingsmaatregelen aansluiten op de bedrijfsdoelstellingen. Het is zijn zorg, maar niet zijn eindverantwoordelijkheid, dat de organisatie niet alleen haar data en systemen beveiligt, maar ook begrijpt onder welke jurisdictie en wetgeving die vallen. Gelukkig staat hij er niet alleen voor: juridische zaken (vaak extern), inkoop, IT, privacy (DPO) en soms risk/compliance werken hierin samen.

De CISO vertaalt de juridische afhankelijkheid van digitale diensten naar een concreet bedrijfsrisico, samen met juridische zaken en inkoop. Het bestuur of de eigenaar besluit welke risico’s acceptabel zijn. De organisatie hoeft niet iedere leverancier uit te sluiten, maar moet wel bewust kunnen kiezen, haar keuzes kunnen onderbouwen en weten welke alternatieven er zijn.

Vier vragen als vertrekpunt

Soevereiniteit is geen label of product, maar een set vragen die helpt bepalen hoeveel controle je hebt over je data, systemen en digitale dienstverlening. Vier vragen komen steeds terug:

Wie kan erbij? Wie kan je data en systemen lezen of beheren, inclusief leveranciers, onderaannemers en support.

Wie kan het uitzetten? Wie kan een dienst stopzetten, beperken of de voorwaarden wijzigen, door storing, contractwijziging, geopolitiek of sancties.

Wie kan je dwingen het af te staan? Welk recht geldt voor jou en voor je leverancier, en kan een overheid via de leverancier toegang afdwingen.

Hoe makkelijk kan je weg? Hoeveel tijd, geld en kennis kost een overstap, en kan het zonder grote schade.

Je eerste stap: breng je afhankelijkheden in kaart

Kun je een van deze vier vragen niet sluitend beantwoorden, dan weet je meteen waar je moet beginnen. Maak een overzicht van je afhankelijkheden: welke leveranciers, diensten en softwarecomponenten gebruik je, waar draaien ze, wie beheert ze en onder welk recht vallen ze? Zet daar per afhankelijkheid naast welk alternatief er is en hoe groot de overstap zou zijn. Dat hoeft niet perfect te zijn: een eerste overzicht van je belangrijkste diensten is genoeg om gerichte gesprekken te voeren met inkoop, juridische zaken en je leveranciers.

Daarna volgt de volgende stap: van inzicht naar keuze, van keuze naar maatregel en van maatregel naar bewijs. Het is geen eenmalig project maar een continu proces. Je weet waar je staat, kiest welke afhankelijkheden je accepteert en welke je wilt verminderen, en herhaalt dat tot je het niveau bereikt dat je wilt.

Soevereiniteit begint niet met een product, maar met weten waar je nu van afhankelijk bent.

Geschreven door: Danny Krieger (Teamlead Security Engineers)